У Гомелі 1990-х усё кіпела: новыя рухі, першыя культурніцкія ініцыятывы, людзі, якія шукалі сябе ў краіне, што толькі пачынала дыхаць свабодай. З таго часу мінула тры дзесяцігоддзі — і шмат што здаецца незавершаным, перапыненым, выкрасленым з публічнай прасторы. Але для тых, хто быў у самім цэнтры гэтых працэсаў, 90-я не проста засталіся ў памяці — яны сфармавалі ўнутраную апору, якую не здольная зруйнаваць рэпрэсіі і забароны.
Сяргей Адзінец — мецэнат, бізнесмен, а ў 1990-я яшчэ і грамадскі лідар, кіраўнік “Гарту” і актыўны ўдзельнік “Талакі” — кажа пра гэта проста: усё, што было зроблена, не прапала марна. Культура і Беларушчына, пасаджаныя ў тым асяродку, працягваюць прарастаць нават цяпер.
“Я ўжо быў гатовы да Беларушчыны дзякуючы кнігам”
Усвядомленая беларускасць Сяргея пачалася яшчэ да таго, як ён увайшоў у грамадскія ініцыятывы. Кнігі зрабілі сваю справу:
“Я ўжо быў гатовы да Беларушчыны дзякуючы кнігам. Першая кніга, якая паўплывала на маю свядомасць, была кніга Міхася Ткачова. Я ўжо не памятаю яе назву. Потым былі іншыя. Калі я вучыўся ва ўніверсітэце, я ўжо быў свядомым беларусам…”
Сяргей Адзінец. Фота: старонка Сяргея ў Фэйсбуку
Менавіта на адной з універсітэцкіх імпрэзаў ён сустрэўся з Алесем Карніенкам — чалавекам, які накіраваў яго ў актыўны рух:
“Падчас нейкага мерапрыемства я пазнаёміўся з Карніенкам, які рабіў стэнд пра дэмакратычны рух прама ва ўніверсітэце, што цяжка цяпер уявіць. Праз яго я трапіў у Грамадзянскі форум…”
У адрозненне ад Сяргея Адзінца, Ларысе Шчыраковай давялося пераадолець даволі вялікі шлях да беларускай справы. Сябе яна адносіць да катэгорыі “дзяцей русіфікаванай школы”.
Ларыса — другая справа. Фота: архіў Сяргея Адзінца
“Трэба разумець, што я была на самaй справе вельмі патрыятычна настроеная заўсёды. Але пры гэтым я сябе лічыла рускай. Я казала: “Расія, руская”. Цяпер я разумею, што гэта была наступствы адсутнасці нацыянальнай, беларусаскіраванай адукацыі і фактычна цалкам зрусіфікаванай школы. Яна зрабіла сваю чорную справу. Я была неверагодна патрыятычная — патрыёткай — але патрыёткай Расіі, як цяпер разумею, па інэрцыі, па замоўчванні. Напрыклад, у нас выкладалі гісторыю Беларусі, нібыта выкладалі, але падручнік быў вельмі тонкі, па-руску напісаны… І ўсё. Настаўніцы да яго амаль не даходзілі, бо трэба было абавязкова выканаць праграму па гісторыі Расіі, а да беларускай ужо “не даходзілі рукі”. А калі і даходзілі — гэта было нешта абавязковае, фармальнае, напісанае абы-як…”, — гаворыць Ларыса.
Сябе ўсведамляць беларускай яна стала пазней, ва ўніверсітэце, дзякуючы якому трапіла ў беларускае асяроддзе.
“Я адчула сябе беларускай”
Ларыса Шчыракова:
— Калі я вучылася ва ўніверсітэце — здаецца, на трэцім курсе — у нас ужо была такая нацыянальна арыентаваная моладзь. Напрыклад, Зміцер Сасноўскі — на той момант кіраўнік “Талакі” — размаўляў па-беларуску. Мы ўсе ведалі: “вось, беларускі хлопец”. Таксама нашы выкладчыкі раптам у 1991–1992 гадах, хоць да таго выкладалі па-руску, пачалі пераходзіць на беларускую. Але і гэта не падштурхнула мяне да беларускасці. Мы думалі: “Ну окей, трэба — дык трэба. Можа, так і павінна быць”.
Што ж падштурхнула? На трэцім курсе, у 1994 годзе, да мяне падыходзіць мой аднагрупнік, Сяржук Маліноўскі, і кажа: “Ларыса, ці не хочаш з’ездзіць на Другі з’езд беларускай моладзі свету ў Мінск?” Я абсалютна не разумела, што гэта такое і з чым гэта ядуць. Але я заўсёды “за любую дзвіжуху, акрамя галадоўкі”, таму адказала: “Канешне, хачу!” І я трапіла туды, у 1994 годзе. І ўсё — гэта быў turning point. Я больш не вярнулася да свайго рускага патрыятызму, да сваёй рускай мовы. У мяне адразу прабудзілася беларускасць. Я адчула сябе беларускай — і гэта мне вельмі спадабалася, гэта было прыемна і натуральна.
Я трапіла ў асяроддзе маладых людзей з усяго свету — беларускай моладзі, якая размаўляла чыстай, прыгожай беларускай мовай. І мне стала сорамна за сваю рускую. Я адразу пераключылася, бо хацела быць як яны. Там жа былі і талакоўцы — прадстаўнікі гомельскай “Талакі”. Я з імі пазнаёмілася. Але нават яшчэ да блізкага знаёмства з арганізацыяй сама прысутнасць у гэтай беларускай прасторы зрабіла сваё — я проста “заразілася” беларускасцю.
Грамадзянскі форум і Гарт: сотні людзей і вера ў будучыню
Гомельскія грамадскія структуры 90-х былі не нішавымі ініцыятывамі, а сапраўднымі цэнтрамі прыцягнення моладзі.
“Грамадзянскі форум меў больш за 100 актывістаў. Там былі людзі розных поглядаў — дэмакратычных, нацыянальных, антылукашэнкаўскіх…”, – згадвае Сяргей Адзінец. Гэта была грамадска-палітычная структура, якая ладзіла мноства мерапрыемстваў і акцый па ўсім горадзе.
Сяргей Адзінец:
— У канцы 1990-х заявіў пра сябе “Гарт”, які з’явіўся дзякуючы Алесю Карніенку. Арганізацыя стала яшчэ адным магутным ядром: моладзевыя праекты, газеты, канцэрты бардаў, паездкі па школах і ўніверсітэтах, летнікі з лекцыямі і музыкай. Мы арганізоўвалі летнікі, запрашалі бардаў, сумяшчалі культуру з адукацыяй. Праводзілі час на прыродзе, рабілі лекцыі…
“Талака” як культурны рух-гігант
Але асабліва яскравым феноменам была гомельская “Талака”, якая стала для многіх школай нацыянальнай культуры.
Сяргей Адзінец:
— “Талака” была гігантам. Яна ладзіла Купалле, Гуканне Вясны, Шчадраванні — з інструментамі, спевамі, строямі… Шмат людзей пераходзілі на беларускія рэйкі дзякуючы ёй. Я асабліва запомніў традыцыйныя святы, упарадкаванне забытых габрэйскіх могілак у Навабеліцы, канцэрты бардаў.
Пасля Другога з’езду беларускай моладзі свету Ларыса трапіла ў гомельскую “Талаку” — супольнасць, якая фактычна зрабіла яе тым, кім яна стала.
Ларыса Шчыракова:
— Гэта была беларуская прастора. Людзі святкавалі разам дні нараджэння, Купалле, Шчадраванне. Размаўлялі па-беларуску. Я даведалася пра нашы танцы, спевы, традыцыі. “Талака” сыграла ключавую ролю ў маім станаўленні як актывісткі і лідаркі.
Гэта быў час, калі беларускасць не проста вывучалі — ёю жылі.
Экспедыцыі, запісы бабуліных песень, фальклорныя выезды, моладзевыя імпрэзы, першыя акцыі, танцы, барды… І ўсё — на чыстым энтузіязме, у прыватных хатах, у маленькіх залах, без грошай, але з велізарным запалам.
Трэш і рамантыка 1990х
1990-я мелі свой трэш і рамантыку адначасова. Як эпізод падчас экспедыцыі ў Лельчыцкім раёне, які прыгадала Ларыса:
— Ну, гэта не зусім смешны момант, але элемент гумару там быў. Мы ехалі ў экспедыцыю ў Лельчыцкі раён. У адной хаце запісвалі ад бабулі песні і розныя аповеды. Але ў хаце быў і яе ўнук, які нядаўна вызваліўся з турмы. Мы яму, відаць, не спадабаліся. Ён пачаў крычаць на нас. У выніку мы выйшлі з хаты, пайшлі вёскай, і тут ён даганяе нас на машыне (ён быў не вадзіцелем, а пасажырам) і пачынае адбіраць у нас грошы. Фактычна — вымагаць. Мы аддалі, бо не збіраліся скандаліць — думалі: “Ну, напішам потым заяву, што “артыкул рэкет” або “вымаганне”. Пажартавалі між сабой, перажылі — і пайшлі далей. Але ён на гэтым не спыніўся. Ён вырашыў адабраць у нас яшчэ і тэхніку — напрыклад, дыктафон. Дастае ножык. Ножык такі невялікі, “бульбяны”, але ўсё ж ножык. Падыходзіць да мяне, падносіць яго да шыі і пытаецца:
— “По какой масті катішь?”
Я яму адказваю:
— “Па фальклорнай.”
Ён, відаць, нават збянтэжыўся — што гэта за “масть” такая “фальклорная”?
Потым быў суд. Яму, канешне, пагражаў тэрмін — ножык, пагрозы, ды яшчэ ён ужо быў рэцыдывіст. Але мы разам з Наталляй Маркевіч прыйшлі ў суд і прасілі яго не караць вельмі строга. Пасля ён мне нават пісаў лісты, прасіў даслаць гарбату, цыгарэты — “дапамагчы па-людску” ў калоніі.
У 90-я такога было багата, гэта сапраўды асобны кавалак жыцця.
Таксама не абыходзілася без кур’ёзаў.
Ларыса Шчыракова:
— Дарэчы, хутка Каляды — і я памятаю адзін калядны момант. Мы хадзілі шчадраваць з “Талакой”. І запомніўся такі, скажам, “каларытны” эпізод. Мы ранкам 13 студзеня хадзілі па рынку — у нас такая традыцыя была з 1996 года — а ўжо пасля пяці гадзін вечара хадзілі па хатах. Ну, гэта быў такі “камерцыйны праект” — каб накалядаваць сабе на стол і крыху падзарабіць для арганізацыі. Мы, напрыклад, купілі за гэтыя грошы вінчэстар з аб’ёмам, каб захоўваць усю інфармацыю. Карацей, усё, што мы накалядавалі, ішло на патрэбы “Талакі”. Як у нас гэта адбывалася: ідзе павадыр з казой, мы заходзім у крамы ці ў пад’езды, і кажам: “Дайце нашай казе што-небудзь, бо хто казе не дае — той кепска жыве!” Людзі звычайна адорваюць. Аднойчы мы хадзілі па вуліцы Украінскай (калі хто ведае Гомель), там, дзе прадаюць розныя тэхнічныя рэчы, шпалеры і г.д. І ў нас была такая жартоўная мадэрнізацыя каляднай прымаўкі: не проста “хто казе не дае — той кепска жыве”, а “хто казе не дае — у таго не ўстае”. Там быў мужчына, які ўпарта адмахваўся ад нас: “Ідзіце прэч!” — і ўсё. Ну, нехта і кінуў жарт: “У таго не ўстае!” Мы ўжо выйшлі з пралёта, аддаляемся — а ён нас даганяе, дае грошы: маўляў, “на, вазьміце, толькі зніміце праклён!”
Традыцыя шчадравання талакой дажыла да 2022 года
Уся гэтая дзейнасць адбывалася без дзяржаўнай падтрымкі. Наадварот — перашкоды раслі штогод.
Сяргей Адзінец:
— У той час, калі я быў актывістам, дзяржорганы ніколі не дапамагалі грамадскім арганізацыям. Наадварот, чым далей, тым больш было перашкодаў. У мяне неяк была сустрэча з адным кіраўніком дзяржарганізацыі. Ён адкрыта сказаў, што такіх арганізацый, як наша, не павінна існаваць.
Калі ўспамінаць Гомель 90-х…
Ларыса Шчыракова:
— Памятаю Беларускі ліцэй, які быў вельмі цесна звязаны з “Талакой”. Мы прыходзілі туды, бо ліцэй месціўся ва ўніверсітэце, і нам дазвалялі разам праводзіць розныя імпрэзы. Мы нават танцавалі там свае народныя танцы. Ладная частка ліцэістаў была і ў Талацэ — арганізацыі былі вельмі блізкія. Што яшчэ згадваецца з 90-х? Канешне, шмат што было звязана з дзейнасцю Беларускага Народнага Фронту. Мы ўсе былі нацыянальна арыентаваныя, і натуральна, талакоўцы ўдзельнічалі ва ўсіх мерапрыемствах. Што мне моцна запомнілася — сустрэча з Рыгорам Клімовічам. Ён адсядзеў у Гулагу і напісаў кнігу “Конец Горлага”. Гэта была сустрэча на Галавацкага, у той вялікай зале на Другім паверсе. Там у 90-я адбывалася безліч імпрэз. Я ўжо на той час прачытала Салжаніцына — калі “Архіпелаг ГУЛАГ” пачаў выходзіць у “Новым Часе”, — таму тэма лагераў была для мяне вельмі балючай і важнай. І размова з Клімовічам зрабіла вялікае ўражанне.
І, канешне, адным з самых моцных уражанняў тых часоў была бардаўская песня.
Мы збіраліся, спявалі разам — і гэта было нешта такое, што стварала атмасферу супольнасці, свабоды, нейкай велізарнай унутранай сілы. Я дагэтуль памятаю гэтыя вечары. Тым больш Гомель сапраўды можа ганарыцца сваёй аўтарскай песняй.
У нас жа Вальжына Цярэшчанка, Зміцер Вінаградаў, Андрусь Мельнікаў — гэта ўсё нашыя людзі. І мы іх чулі амаль на кожнай імпрэзе. А яшчэ Зміцер Бартосік.
У 90-х усе мерапрыемствы праходзілі з іх удзелам, і я вельмі добра ведаю іх творчасць. Нават калі я была ў турме, мы спявалі “Дзверы адчыні каханая мая” і “У дворыку”. І гэтыя песні так уразілі аднаго ахоўніка, што ён спытаў: “Што гэта за песня? Класная песня”. Я яму і кажу: “Гэта наш, гомельскі, Андрэй Мельнікаў. Форэва”. Канешне, былі і менскія — Сокалаў-Воюш, гарадзенскі Шалкевіч… Але мне здаецца, што рэй вялі ўсё ж такі гамельчукі. Аўтарская песня ў нас была не проста музыка — яна была нацыянальна арыентаваная. І гэта вельмі запомнілася.
Культура, што не знікае
Але нават у ціску і беднасці 90-х рух жыў дзякуючы людзям, якія верылі ў яго і працавалі на валанцёрскіх пачатках.
“Людзі, якія прайшлі праз “Талаку”, неслі яе з сабой усё жыццё — так і распаўсюджваецца культура: нешта застаецца, укараняецца і, нават калі не відаць адразу, пазней усё роўна прарастае. Гісторыя не паўтараецца, яна рухаецца па спіралі, і калісьці ўсё гэта стане масавым і натуральным — без блуканняў па прыватных кватэрах, з магчымасцю працаваць адкрыта. Менавіта дзякуючы тым суполкам і ініцыятывам народная культура, беларуская ідэнтычнасць, паступова пранікалі нават у афіцыйныя структуры — узгадаем хаця б Веткаўскі музей. У 90-я праводзіць мерапрыемствы было няпроста, але не было і татальнай забароны: дазвалялі рэгістравацца, арганізоўвацца, нешта рабіць. Складанасці былі практычныя — не было фінансавання: замежныя сродкі не прапускалі, бізнес не меў грошай або баяўся. Таму ўсё трымалася на валанцёрстве…”, — згадвае Сяргей.
Ларыса Шчыракова:
— Калі я трапіла ў “Талаку”, у нас было “талакасховішча”. Зараз ужо дакладна не назаву, але гэта быў будынак на праспекце Кастрычніка, каля крамы “Арэса”. Двухпавярховы офісны дом: спачатку мы былі на першым паверсе, потым — на другім. Мы там прасядзелі гады два, напэўна. Потым нас перанеслі ў прыватную хату на Чэхава. І я вам скажу: гэта проста нашыя беларускія рэаліі. Нармальная, моцная, жывая арганізацыя мусіла туліцца ў маленькіх каморках. А калі я жыла ў Чэхіі гадоў 20 таму і наведвала там грамадскія арганізацыі — дык бачыла вялізныя памяшканні, шыкоўныя офісы. І мне было тады так крыўдна… Бо наш грамадзянскі сектар — не толькі “Талака”, але ўсе — туліўся па нейкіх бедных кутках. Ніякіх зніжак, ніякіх паніжальных каэфіцыентаў на арэнду — нічога.
Сяргей і Ларыса ўпэўненыя: тое, што закладвалі ў 90-я, працягнула жыць у музеях, у супольнасцях, у асобных людзях.
